تحولات روزهای اخیر هم نشان می‌دهد چین دیگر مثل گذشته قصد ندارد به‌راحتی زیر فشار آمریکا عقب‌نشینی کند.

واشنگتن در ادامه سیاست فشار حداکثری، چند شرکت و پالایشگاه بزرگ چینی را هدف تحریم قرار داد و همزمان به بانک‌ها و مؤسسات مالی بین‌المللی هشدار داد همکاری با شبکه مالی ایران می‌تواند هزینه‌ساز باشد. اما واکنش پکن این بار متفاوت بود.

وزارت بازرگانی چین این تحریم‌ها را غیرقانونی توصیف کرد و از شرکت‌های چینی خواست از تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا تبعیت نکنند. همین موضع‌گیری برای صنعت خودرو ایران اهمیت زیادی دارد.

صنعت خودروی ایران در سال‌های اخیر وابستگی زیادی به زنجیره تأمین چین پیدا کرده؛ از واردات قطعات و تجهیزات گرفته تا همکاری با برندهای چینی در خطوط مونتاژ. به همین دلیل، وقتی دولت چین آشکارا از شرکت‌هایش حمایت می‌کند، معنایش این است که خودروسازان چینی با اطمینان بیشتری می‌توانند در بازار ایران بمانند.

این موضوع درحالی مطرح می‌شود که تا همین چند وقت پیش، بسیاری از شرکت‌های چینی به خاطر ترس از جریمه‌های آمریکا با احتیاط در ایران فعالیت می‌کردند، اما حالا فضای تازه‌ای شکل گرفته است.

به نظر می‌رسد چین ایران را فقط یک بازار کوچک نمی‌بیند، بلکه آن را بخشی از رقابت اقتصادی و سیاسی با آمریکا هم می‌داند. همین نگاه می‌تواند همکاری‌ها را وارد مرحله تازه‌ای کند؛ مرحله‌ای که فقط به فروش قطعه و مونتاژ محدود نباشد و به سمت سرمایه‌گذاری و همکاری بلندمدت حرکت کند.

با این همه، بازار خودرو ایران حالا بیشتر از همیشه به رقابت چین و آمریکا گره خورده است. اگر پکن به ایستادگی مقابل فشارهای واشنگتن ادامه دهد، احتمال دارد همکاری‌های خودرویی دو کشور گسترده‌تر شود.

اتفاقی که می‌تواند هم به حفظ تولید کمک کند و هم تنوع بیشتری به بازار خودرو ایران بدهد. حال، در پی این تحولات، این پرسش مطرح می‌شود که چین تا کجا کنار صنعت خودروی ایران می‌ایستد؟

چین، شریک محتاط اما مهم صنعت خودروی ایران
لطف‌علی بخشی، اقتصاددان

تحولات اخیر میان آمریکا و چین دوباره توجه‌ها را به نقش پکن در اقتصاد ایران، به‌ویژه صنعت خودرو، جلب کرده است. در شرایطی که فشارهای آمریکا همچنان ادامه دارد، واکنش اخیر چین به تحریم‌های واشنگتن این پیام را مخابره کرد که پکن دست‌کم در برخی حوزه‌ها تمایل دارد همکاری‌های اقتصادی خود با ایران را حفظ کند. با این حال، باید واقع‌بین بود و این تحولات را در چهارچوب منافع گسترده‌تر چین تحلیل کرد.

چین امروز یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی ایران به شمار می‌رود و در صنعت خودرو نیز نقش پررنگی دارد؛ از تأمین قطعات و تجهیزات گرفته تا حضور برندهای چینی در بازار و خطوط مونتاژ داخلی. به همین دلیل، هر تغییری در مواضع پکن می‌تواند مستقیماً بر وضعیت تولید و بازار خودرو ایران اثر بگذارد.

موضع‌گیری اخیر چین در برابر تحریم‌های آمریکا را هم باید از همین زاویه دید. پکن به دلیل نیازهای اقتصادی و انرژی خود، تمایل دارد روابط تجاری‌اش با ایران را حفظ کند و در عین حال، در برابر فشارهای یک‌جانبه آمریکا تا حدی مقاومت نشان دهد.

این رویکرد می‌تواند برای صنعت خودروی ایران یک فرصت باشد؛ چراکه ادامه همکاری شرکت‌های چینی به معنای حفظ بخشی از جریان تولید و تأمین قطعات در کشور است. البته نباید فراموش کرد که سیاست خارجی و اقتصادی چین همواره بر پایه محاسبه دقیق منافع شکل گرفته است.

پکن معمولاً تصمیم‌های ناگهانی و پرریسک نمی‌گیرد و ترجیح می‌دهد گام‌به‌گام حرکت کند. به همین دلیل، اگر قرار باشد همکاری‌های خودرویی ایران و چین گسترده‌تر شود، این روند احتمالاً آرام و تدریجی خواهد بود. در واقع، چینی‌ها علاقه‌مندند حضور خود را در بازار ایران حفظ کنند.

بازار خودرو ایران برای برندهای چینی، بازاری شناخته‌شده و قابل توجه است و طی سال‌های اخیر نیز سهم آنها در این بازار افزایش پیدا کرده است. اما در کنار این موضوع، چین روابط اقتصادی گسترده‌ای هم با آمریکا و اروپا دارد و طبیعی است که بخواهد میان این منافع مختلف تعادل برقرار کند.

همین ویژگی باعث شده پکن در بسیاری از پرونده‌های اقتصادی با احتیاط عمل کند؛ نه همکاری با ایران را متوقف می‌کند و نه وارد تنش مستقیم و پرهزینه با بازارهای بزرگ جهانی می‌شود.

در نتیجه، به نظر می‌رسد چین در ادامه نیز تلاش خواهد کرد هر دو مسیر را همزمان حفظ کند؛ هم روابطش با اقتصادهای بزرگ جهان و هم همکاری‌هایش با ایران. در بازار خودرو هم احتمالاً همین الگو ادامه پیدا می‌کند.

ممکن است در ماه‌های آینده همکاری شرکت‌های چینی با صنعت خودروی ایران کمی پررنگ‌تر شود، اما این روند به‌تدریج و با بررسی شرایط سیاسی و اقتصادی پیش خواهد رفت. چینی‌ها معمولاً صبر می‌کنند تا تصویر روشن‌تری از آینده روابط خود با آمریکا و روند تحریم‌ها به دست آورند و بعد تصمیم‌های بزرگ‌تر بگیرند.

در مجموع، آنچه امروز دیده می‌شود این است که چین همچنان یکی از مهم‌ترین بازیگران بازار خودروی ایران باقی خواهد ماند.

شاید پکن نخواهد همه معادلات جهانی خود را به خاطر ایران تغییر دهد، اما در عین حال نشانه‌ای هم از کنار کشیدن کامل این کشور از همکاری با صنعت خودرو ایران دیده نمی‌شود. همین مسأله می‌تواند برای بازار خودرو و فعالان این صنعت، پیام ثبات و تداوم همکاری را به همراه داشته باشد.

همکاری های تهران و پکن بیشتر می شود
مرتضی عزتی، اقتصاددان

به نظر می‌رسد چین، دست‌کم در شرایط فعلی، تمایلی به ترک بازار خودرو ایران ندارد. چین در سال‌های اخیر نشان داده که به‌دنبال حفظ و توسعه بازارهای خود در کشورهای مختلف است و به‌سادگی از بازارهایی که در آنها حضور دارد، خارج نمی‌شود مگر اینکه موانع جدی و پرهزینه‌ای پیش رویش قرار بگیرد.

در رابطه با ایران هم همین نگاه وجود دارد. ممکن است برخی شرکت‌های چینی به دلیل ارتباط گسترده با اقتصاد آمریکا یا نگرانی از تحریم‌ها، همکاری خود با ایران را محدود کرده باشند، اما معمولاً شرکت‌ها و بنگاه‌های دیگری جایگزین می‌شوند تا این ارتباط اقتصادی ادامه پیدا کند.

واقعیت این است که بازار ایران برای بسیاری از صنایع چینی اهمیت دارد و آنها تمایلی ندارند این بازار را از دست بدهند. در ماه‌های گذشته نیز دیده‌ایم که دولت چین از برخی شرکت‌هایی که با ایران، به‌ویژه در حوزه انرژی همکاری دارند، حمایت کرده است. اگر این حمایت‌ها به بخش‌های دیگر از جمله صنعت خودرو هم گسترش پیدا کند، می‌تواند زمینه تقویت همکاری‌های اقتصادی دو کشور را فراهم کند.

به همین دلیل، تصور می‌کنم روابط اقتصادی ایران و چین در آینده، نسبت به گذشته شرایط بهتری خواهد داشت. اما در کنار همه این مسائل، نباید مشکلات صنعت خودروی ایران را صرفاً به روابط خارجی یا همکاری با چین گره زد.

بخش مهمی از مشکلات این صنعت، ریشه داخلی دارد. ایران از نظر ظرفیت صنعتی، توانایی آن را دارد که بخش عمده زنجیره تولید خودرو را در داخل کشور شکل دهد؛ از طراحی و تولید قطعات گرفته تا صنایع بالادستی و تأمین مواد اولیه.

مشکل اصلی اینجاست که صنعت خودرو در سال‌های اخیر بیشتر به سمت مونتاژ حرکت کرده تا تولید واقعی. واردات قطعه و مونتاژ خودرو برای بسیاری از فعالان این صنعت سود بیشتری دارد و در عین حال دردسر کمتری ایجاد می‌کند. تولید داخلی نیازمند سرمایه‌گذاری، اشتغال‌زایی، توسعه نیروی انسانی و پذیرش هزینه‌های بیشتر است، اما مونتاژکاری مسیر ساده‌تر و کم‌ریسک‌تری به حساب می‌آید. البته این وضعیت فقط به عملکرد خودروسازان مربوط نیست.

بخشی از مشکل به فضای کسب‌وکار و ساختارهای مدیریتی کشور بازمی‌گردد؛ ساختارهایی که در عمل، فعالیت‌های ساده‌تر و کوتاه‌مدت را به تولید عمیق و صنعتی ترجیح می‌دهند. طبیعی است در چنین شرایطی بسیاری از بنگاه‌ها به سمت فعالیت‌هایی بروند که سود سریع‌تر و دردسر کمتری دارد.

از طرف دیگر، یکی از موانع مهم در مسیر اصلاح صنعت خودرو، مقاومت در برابر ورود خودروسازان خارجی توانمند به ایران است. در حالی که حضور یک خودروساز معتبر خارجی می‌تواند رقابت، فناوری و کیفیت را وارد این صنعت کند، برخی ها تمایل ندارند چنین فضایی شکل بگیرد، چون منافعشان در شرایط فعلی تأمین می‌شود و رقابت واقعی می‌تواند این منافع را به خطر بیندازد.

این در حالی است که ایران سابقه طولانی در صنعت خودرو دارد. ما سال‌ها پیش از آنکه چین به قدرت امروز در خودروسازی برسد، در این صنعت فعال بودیم و حتی در مقاطعی از برخی کشورهای آسیایی جلوتر حرکت می‌کردیم.

بنابراین، مشکل امروز صنعت خودرو کمبود توانایی یا ظرفیت نیست. اگر موانع داخلی در صنعت خودرو برطرف شود و فضای رقابتی واقعی در صنعت خودرو شکل بگیرد، ایران همچنان این توانایی را دارد که بخشی مهم از ظرفیت صنعتی خود را احیا کند؛ چه با تکیه بر توان داخلی و چه با استفاده از سرمایه‌گذاری و همکاری خارجی.
منبع: روزنامه ایران